نکته

جدال خانگی(1)

اين روزها، کامپيوترم دوباره خراب شد و مسايل متفرقه‌ی ديگری، آن چند بهانه‌ی لازم را به من داد که باز هم تنبلی کنم و به نکته چيزی نيفزايم؛ با اينکه اين روزها، از اتفاق، حرف‌هايی بود که اشاراتی می‌طلبيد.
باری، حال که مجال و موقعيتی پيش آمده ، ذهنم معطوف دو نوشته از همسايگان مقيم ديار ملکوت است. يکی نوشته‌ای از داريوش در ملکوت، پيرامون روشنفکری دينی و ديگری نوشتاری از صاحب سيبستان، پيرامون شعر و مقوله‌ی تن در شعر.
اين دو هرچند به اعتباری از هم دورند و در دو حوزه‌ و ساحت متفاوت قرار دارند، اما به اعتباری و از نگاهی هم، در جايی که همان سرچشمه‌ی بحث باشد به هم پيوند می‌خورند.
پس به اين دو گرچه به ناگزير در دو جا می‌پردازم، اما خود رشته‌ای پيدا و نهان بينشان می‌بينم.

و اما صاحب ملکوت، در نوشته‌ای به دفاع از روشنفکری دينی پرداخت که من در امتداد همان، يادداشتی کوتاه بر آن نوشتم و او بر آن يادداشت، سخنی ديگر افزود که تا سخن به درازا نکشد، از بازآوردنشان در اينجا می‌پرهيزم.

جان کلام و حرف من در اين باب، اين است که روشنفکری، شيوه‌ای خاص از تعقل است و اگر از رابطه‌ی روشنفکری و دين سخن می‌گوييم، نبايد اين را با مبحثی عام‌تر مثل دين و عقل، يا خرد و وحی در آميخت. روشنفکری از آن جهت اضافه‌ی دينی را به خود نمی‌تواند بگيرد که در فرجام کار، از هر مرز و حوزه‌ای که اقتضا کند می‌تواند در گذرد و پرسش درافکند؛ روشنفکری، سنتی است استوار بر اومانيسم، مبنايش خرد آدمی است و می کوشد خود را از زير سايه‌ی باورهای پيشينی بيرون کشد.
روشنفکر دينی، اما به مرزهای قرمز که برسد، به اعتبار باورهای فلبی‌اش، امکان و مجال عبور نمی‌يابد. او می‌خواهد دست بالا تفسيری همسو و مداراگر با مدرنيته از سنتی به دست دهد که خود هدف اصلی نقد مدرنيته است.

هواداران روشنفکری دينی در ايران، ريشه دار بودن و قوی بودن نهاد دين در جامعه را دليل اصلی اصالت "روشنفکری دينی" می‌دانند و خرده می‌گيرند که بدون شناخت مهم ترين رکن سنت در ايران، چگونه می‌توان در راه نقد آن گام زد. شناخت مولفه‌های سنت سخنی است درست. اما شناختن چيزی کجا و پايبندی به آن کجا؟ و تلاش برای اتصال دو دنيای منفک از هم کجا؟
مشکل روشنفکری دينی آن است که می‌خواهد خود را از متکلمين در سنت جدا کند و در صف روشنفکری جای دهد که از قضا درست ريشه در نفی و نقد همان سنت دارد. خلاصه آنکه می‌خواهد بی‌آنکه تن دگر کرده باشد، جامه دگر کند.

بيان اين مساله که روشنفکری دينی، مفهومی است که در بنيان خود دچار تناقض است و به گفته ‌ای، مربعی مدور را می‌ماند، چه جای برآشفتن دارد و چه نشانی از نخوت روشنفکری؟
روشنفکری دينی، چيزی است از همان مقوله و جنس سياست دين مدار.
اينها از يک تبارند و هر دو دامنه‌ی اعتبار و تاثير دين را در حوزه های گوناگون گسترش می‌دهند و آن را سامان و مبنايی برای انديشيدن و زندگی اجتماعی می‌دانند.

اين امر، در جمهوری اسلامی، نمود عينی هم يافته است و روشنفکری دينی، بخشی از قدرت سياسی هم بوده و هست.
و جالب است در اين ميان، به اين مدعا هم از هواداران روشنفکری دينی توجه کنيم که می‌گويند اگر روشنفکری، يعنی روشنفکری لاييک، اکنون و اينجا مجال ظهور يافته، به مدد تلاش روشنفکران دينی بوده است. خب يعنی اصل و قرار بديهی چيزی نيست جز نبود و فنای هرآنکه غير از ماست و اکنون همه بايد وامدار و سپاسگزار باشيم که مثلا به جای پنج و شش و هشت نفر، صد و هزار و يا همگی کشته نشده اند و به جای سانسور و عدم صدور مجوز چاپ برخی آثار، همه‌ی نوشته ها در محاق نمانده‌اند.
نمی‌خواهم بحث را به اينجا بکشانم که البته بايد کشيده شود، اما وقتی آنان خود اين چنين طلبکار به ميدان درمی‌آيند، لااقل بايد حساب بدهکاران ابدی و ازلی در اين ملک روشن شود که به جرم روشنگری و آنچه که در جمهوری اسلامی دگر انديشی خوانده شده و از کفر ابليس هم بدتر به شمار آمده، چه اندازه و تا کی بايد تاوان پس دهند.